Heb ik een soa?

Onderwerp
Synoniemen
Seksueel overdraagbare aandoening, Geslachtsziekte

In het kort

  • Soa staat voor seksueel overdraagbare aandoening.
  • Je kunt een soa hebben zonder dat je er iets van merkt.
  • Een soa kan ook klachten geven, bijvoorbeeld: geelgroene afscheiding, branderig plassen, wratten, blaasjes, zweertjes of gele huid en geel oogwit.
  • Sommige soa’s kunnen ernstige gezondheidsproblemen veroorzaken.
  • Denk je dat je een soa hebt? Laat je dan testen. Ook als je twijfelt.
  • De meeste soa’s zijn goed te behandelen als je er op tijd bij bent.

Wat is een soa?

Soa’s zijn seksueel overdraagbare aandoeningen. Het zijn besmettelijke ziekten die door onveilig vrijen kunnen worden overgedragen. Dit zijn de belangrijkste soa’s:

  • chlamydia
  • gonorroe
  • syfilis
  • hiv
  • hepatitis  B
  • herpes genitalis
  • genitale wratten
  • trichomonas
  • schaamluis

Je kunt een soa hebben zonder dat je er iets van merkt. Je kunt er dan ook ongemerkt een ander mee besmetten.

Sommige soa’s veroorzaken ernstige gezondheidsproblemen als ze niet op tijd worden behandeld, bijvoorbeeld onvruchtbaarheid.
Als je er op tijd bij bent, zijn de meeste soa’s gelukkig goed te behandelen.

Wat zijn de verschijnselen van een soa?

Soa's geven lang niet altijd klachten. Maar de volgende verschijnselen kunnen wijzen op een soa:

Bij vrouwen

  • ongewone vaginale afscheiding (meer, andere kleur of sterk ruikend)
  • zweer(tjes), wratten of branderige blaasjes op de schaamlippen en de vagina
  • vaginaal bloedverlies na geslachtsgemeenschap (contactbloeding)
  • vaginaal bloedverlies tussen twee menstruaties in
  • pijn in de onderbuik

Bij mannen

  • zweer(tjes), wratten of blaasjes op de penis of eikel
  • pus of waterig vocht uit de plasbuis (druiper)
  • pijn of zwelling in de balzak, soms roodheid

Bij vrouwen en mannen

  • wratten of zweertjes bij de anus
  • pijnlijk (branderig) plassen
  • pijnlijke anus
  • afscheiding uit de anus
  • gele huid en geel oogwit
  • opgezette klieren in de liezen
  • jeuk in het haar rond de geslachtdelen en in de bilnaad
  • koorts

Hoe ontstaat een soa?

Soa’s worden meestal veroorzaakt door bacteriën of virussen. Die zitten in het slijmvlies, (menstruatie)bloed, sperma of vaginavocht van iemand die besmet is met een soa.

Soa’s kunnen dus overgebracht worden via:

  • bloed;
  • menstruatiebloed;
  • sperma;
  • voorvocht (vocht dat voor de zaadlozing uit de penis komt);
  • vaginaal vocht;
  • vocht uit blaasjes of zweertjes in het slijmvlies.

Je kunt een soa oplopen door onveilig te vrijen met iemand die besmet is. Het is onveilig als er contact is tussen de slijmvliezen van de penis, de vagina, de anus, de keel of de mond. Bijvoorbeeld bij vaginale of anale seks (contact tussen penis en anus) zonder condoom, of bij orale seks (contact tussen mond en geslachtsdelen: pijpen of beffen) zonder condoom of beflapje. Je kunt ook besmet raken als je een vibrator of dildo direct na iemand anders gebruikt.

De soa’s hepatitis B en hiv zijn ook overdraagbaar via bloed, zonder seks. Bijvoorbeeld:

  • bij een onhygiënisch uitgevoerde tatoeage of piercing;
  • wanneer iemand het scheermesje gebruikt van een besmet persoon;
  • wanneer iemand (bij drugsgebruik) naalden of spuiten van een besmet persoon gebruikt.

Sommige soa’s kunnen tijdens de zwangerschap of bevalling van moeder op kind worden overgedragen.

Een soa krijg je niet:

  • via een hoestbui;
  • door een insectenbeet;
  • bij zwembadbezoek;
  • door uit het kopje van een ander te drinken. Alleen het herpesvirus kan door het delen van kopjes, glazen of bestek op een ander worden overgedragen.

Het virus dat genitale wratten veroorzaakt is het HPV (Humaan Papilloma Virus). Dit virus kan, behalve door vrijen, ook via vingers of handdoeken worden overgedragen. 
Schaamluis kan via handdoek of beddengoed worden overgedragen of direct van mens op mens. 

Wie heeft een verhoogde kans op soa’s?

Per jaar wordt in Nederland bij ruim 100.000 mensen een soa gevonden. Het aantal neemt nog steeds toe.

Sommige soa’s komen in bepaalde groepen vaker voor dan in andere. Hoor jij of je partner bij een van deze risicogroepen? Dan heb je een verhoogde kans op bepaalde soa’s.

Het gaat alleen om een inschatting van de kans op soa. Of je echt een soa oploopt, hangt vooral af van of je veilig vrijt of niet.

Dit zijn risicogroepen:

  • jongeren onder de 25 jaar;
  • mensen met veel wisselende seksuele contacten (drie of meer in de afgelopen zes maanden);
  • mannen die (ook) seks hebben met mannen;
  • mensen die in de prostitutie werken en hun klanten;
  • mensen die afkomstig zijn en mensen van wie de ouders afkomstig zijn uit landen waar soa’s veel voorkomen:
    Suriname, de voormalige Nederlandse Antillen, Turkije, Marokko, Afrika, Zuid-Amerika, Azië en Oost-Europa;  
  • mensen met een partner uit een van de vijf groepen hierboven;
  • mensen die al een soa hebben of hebben gehad. 

Hoe weet ik zeker dat ik een soa heb?

Je kunt je bij de huisarts laten onderzoeken op soa's. Afhankelijk van de soort soa gebeurt dat met:

  • bekijken van huid en slijmvliezen
  • urineonderzoek
  • onderzoek van afscheiding uit de vagina, penis, anus of keel
  • bloedonderzoek

Het kan kort of wat langer duren voordat een soa in bloed of urine zichtbaar wordt. Bij hiv duurt het bijvoorbeeld ongeveer drie maanden vanaf de besmetting voordat het in het bloed is te ontdekken. Op chlamydia kunt je al ongeveer drie weken na besmetting worden getest. Heb je al verschijnselen van een soa? Dan is het wel zinvol om je meteen te laten testen.

Op soa’s laten testen: ja of nee?

De meeste soa's zijn goed te behandelen, zeker in een vroeg stadium. Je op tijd laten behandelen heeft nog een voordeel: tijdens je behandeling is de kans dat je anderen besmet al veel kleiner. Nog een reden om je te laten testen en op tijd te laten behandelen: wanneer je besmet bent met een soa, ben je extra vatbaar voor andere soa’s.

Dus denk je dat je misschien een soa hebt? Wil je zekerheid hebben? Laat je dan testen. Bijvoorbeeld in deze situaties:

  • Je zit in een risicogroep.
  • Je hebt verschijnselen van een soa, ook al heb je een condoom gebruikt.
  • Je hebt onveilig gevreeën.
  • Je begint een nieuwe relatie.

Heb je nooit onveilig gevreeën? En heb je ook geen klachten die kunnen wijzen op een soa? Dan hoef je je niet te laten testen.

Op welke soa word je getest? Dat hangt af van:

  • de risicogroep waar jij of je partner inzit,
  • de verschijnselen, als je die hebt,
  • de soa van je partner, als er bij je partner een soa is ontdekt. 

Je huisarts adviseert je welke testen zinvol zijn in jouw situatie. Ook bespreekt hij met je dat je een soa-test mogelijk zelf moet betalen. 

Veilig vrijen om soa's te voorkomen

Veilig vrijen is de beste manier om soa's te voorkomen. Het gaat erom contact tussen de slijmvliezen van de penis, vagina, anus en mond te vermijden.

  • Tongzoenen en elkaar met de vingers bevredigen is over het algemeen veilig. 
  • Zorg dat er geen bloed, sperma, voorvocht (vocht dat voor het klaarkomen uit de penis komt) of vaginaal vocht op het slijmvlies van de ander komt. Dat verhoogt de kans op overdracht van soa's.
  • Zit je bijvoorbeeld met je vingers in de vagina van je partner en daarna direct in je eigen vagina, dan kan dat wel soa overdragen.
  • Gebruik bij penis-vagina-seks en penis-anus-seks altijd steeds een nieuw condoom.
  • Als je tijdens het vrijen een dildo (of kunstpenis) uitwisselt doe er dan bij de wissel een nieuwe condoom omheen of gebruik ieder een eigen dildo.
  • Bij orale seks (contact tussen mond en geslachtsdelen: pijpen of beffen) geeft een condoom of een beflapje bescherming.
  • Neem geen risico's omdat een sekspartner dat graag wil. Kies je eigen weg.
  • Laat je niet overrompelen door je eigen geilheid. Denk er vooraf over na en zorg altijd voor condooms.

Heb je geen vaste partner? Zorg dan dat je altijd veilig vrijt. Als je dit lastig vindt, probeer dan bij jezelf na te gaan wat je belemmert: geen zin om te praten over condoomgebruik, geen ervaring met condooms of omdat de seks anders voelt met een condoom. Van tevoren hierover praten maakt het misschien wat gemakkelijker om samen toch veilige maatregelen te nemen.

Heb je  een nieuwe vaste relatie? Gebruik minstens drie maanden condooms. Willen jij en je partner na die drie maanden zonder condooms verder, laat je dan allebei testen.

Wat moet ik doen tot ik getest ben op soa?

Merk je of denk je dat je mogelijk een soa hebt?

  • Laat je dan testen.
  • Waarschuw je partner.
  • Vrij veilig totdat de uitslag bekend is en jij en je partner behandeld zijn.    

Contact met de huisarts bij een soa

Bel de huisarts:

  • Om te praten over je vermoeden dat je een soa hebt.
  • Als je je wilt laten testen op soa.
  • Om met je huisarts te bespreken of je meteen kunt starten met de behandeling als dat nodig is.

Bel met spoed de huisartsenpost, huisarts, soa-poli, GGD (infectieziekten) of zelfs de eerste hulp van een ziekenhuis:

  • Als je onbeschermde seks hebt gehad met iemand die waarschijnlijk hepatitis B of hiv heeft. Als je op tijd PEP-medicijnen krijgt, dan kan dat alsnog helpen om te voorkomen dat je besmet raakt.

Meer informatie over soa?

Voor meer informatie kun je ook terecht bij Soa Aids Nederland of de Aids Soa Infolijn.

De informatie over soa is gebaseerd op de wetenschappelijke richtlijn voor huisartsen, de NHG-Standaard Het SOA-consult.

Deze tekst is voor het laatst herzien op 3 sep 2013