Ik wil decubitus voorkomen

Onderwerp
Synoniemen
Doorligwond, Doorligplekken

In het kort

  • Als u lang op bed moet liggen of in een rolstoel zit, kunnen doorligplekken ontstaan.
  • Bijvoorbeeld op het stuitje, de hielen, heupen of billen.
  • De oorzaak is druk op de huid.  
  • Een doorligplek begint als een lichtrode, warme plek.
  • Neem bij een beginnende plek contact op met de huisarts.  
  • Verander regelmatig van houding. Dat voorkomt (verergering van) doorligplekken. 
  • Verzorg de huid goed en controleer de huid elke dag. 

Wat is decubitus?

Decubitus is een beschadiging van de huid door druk.

Decubitus komt vooral voor bij mensen die lang op bed liggen (of in een rolstoel zitten) en moeilijk zelf van houding kunnen veranderen. Op de plekken van de huid waar het lichaam op rust, knelt de huid. Als de druk lang duurt kunnen er rode plekken, blaren en wonden ontstaan. Dit noemen we doorligplekken.

Decubitus kan veel ongemak en pijn veroorzaken. Doorligplekken hebben veel verzorging nodig. Het herstel duurt soms lang. Probeer daarom alles te doen om doorliggen te voorkomen.

Laat uw partner of verzorger deze informatie lezen. Dan kan hij of zij u hierbij helpen.  

Hiel met decubitus

Hoe ontstaat decubitus?

Decubitus ontstaat door druk op de huid. Gewoonlijk veranderen we bij liggen of zitten regelmatig van houding zodat hetzelfde stuk huid nooit lang bekneld raakt. Dat doen we ongemerkt, ook in onze slaap. 

Maar als u bij liggen of zitten moeilijk zelf van houding kunt veranderen, dan raakt de huid te lang bekneld. Op de plekken van de huid waar het lichaam op rust, worden de kleine bloedvaten dichtgedrukt. De huid en/of de lagen onder de huid (vet, spieren, pezen, bot) gaan stuk en sterven af.

Decubitus kan op iedere leeftijd ontstaan. De kans op doorliggen is groter:

  • op oudere leeftijd, vooral boven de 65 jaar
  • als u op bed moet liggen (of in een rolstoel zit) door een ziekte, operatie of ongeval
  • als u moeilijk zelf van houding kunt veranderen door pijn, zwakte, verlamming of coma
  • als u niet kunt voelen dat uw huid bekneld raakt
  • als uw lichaam schuift of onderuitzakt (de huid raakt dan bekneld)
  • als uw huid dun en droog is (de huid is dan extra kwetsbaar)
  • als uw huid doorweekt is met zweet, urine en/of ontlasting (bij warmte, koorts, of niet kunnen ophouden van de urine of ontlasting)
  • als u weinig vet of spieren heeft (door ondervoeding of ziekte)
  • bij een slechtere gezondheid (bij ziekten zoals diabetes, hartfalen of COPD)

Adviezen om te voorkomen dat decubitus ontstaat of erger wordt

De volgende maatregelen zijn belangrijk om doorliggen te voorkomen. Deze adviezen blijven belangrijk, ook als u al een doorligplek heeft. Zo voorkomt u te veel druk op de huid en kan de huid beter herstellen.  

Ligt u op bed of zit u in een rolstoel en kunt u niet of moeilijk zelfstandig van houding veranderen? Neem dan contact op met de huisarts. De huisarts kan een ergotherapeut of verpleegkundig specialist wondzorg vragen om u persoonlijk advies te geven. Bijvoorbeeld over verschillende houdingen en hulpmiddelen om doorliggen te voorkomen.

Verander regelmatig van houding

Verander bij liggen of zitten regelmatig van houding. Dan komt de huid nooit lang in de knel.  
Doe dit door uw lichaam op te tillen, door uzelf met uw armen op te drukken of op te trekken aan een handvat boven het bed (papagaai). Dus niet schuiven, want daardoor komt de huid meer in de knel.
Uw partner of verzorger kan ook gebruik maken van een glijzeil of rolmat om u te verplaatsen. De wijkverpleegkundige laat zien hoe dat moet. Glijzeil of rolmat zijn te koop bij de apotheek     

Als u zit moet u om de 2 uur van houding veranderen, bijvoorbeeld

  • door de rugleuning te verstellen
  • door de billen op te tillen (door u met uw armen op te duwen)
  • door (als het kan) even te gaan staan
  • door gebruik van een kantelstoel waardoor u afwisselend op de linker, de rechter of beide billen zit. Een kantelstoel kunt u aanvragen bij de thuiszorg.

Dreigen er doorzitplekken te ontstaan, zorg dan dat u niet meer dan 3 keer per dag 1 uur achterelkaar zit. Bijvoorbeeld alleen tijdens de maaltijden.

Ontdekt u tekenen van een doorligplek (een niet-wegdrukbare rode plek)? Dan mag u niet meer op diezelfde plek van de huid zitten. U kunt dan het beste op bed liggen tot de huid hersteld is.

Als u ligt moet u om de 4 uur van houding veranderen

  • Lig bijvoorbeeld eerst op uw linkerzij, dan op uw rug en dan op uw rechterzij. Wissel dit steeds af. Hierbij is het beter om half op uw zij te liggen dan helemaal op uw zij (zie de afbeelding hieronder). Dit kunt u doen door een kussen in uw rug te leggen. Zo voorkomt u dat er te veel druk op een plek van de huid komt te staan.
  • Heeft u moeite om op uw rug of zij te liggen, probeer dan tussendoor op uw buik te liggen.

Ontdekt u tekenen van een doorligplek (een niet-wegdrukbare rode plek)? Dan mag u niet meer op diezelfde plek van de huid liggen of moet u nog vaker van ligging veranderen.

Let op de juiste houding

Zorg dat uw lichaam zoveel mogelijk steun heeft, zodat uw gewicht over een groot oppervlak verdeeld wordt. Voorkom dat uw lichaam gaat schuiven of onderuit zakt.

Als u zit:

  • Gebruik het hele zitvlak van de stoel. Dus niet alleen op het randje zitten. 
  • Gebruik armsteunen als het kan.
  • Zet de voeten plat op de grond, zodanig dat de bovenbenen een deel van het gewicht dragen.
  • Gebruik een voetsteun of voetenbankje om te voorkomen dat u onderuitzakt.
  • Haal kussens in de rugleuning weg om te voorkomen dat u onderuitzakt.                        

(Rugligging: hoofdeinde niet meer dan 30 graden omhoog en een kussen onder de onderbenen).

       

(Zijligging: een kussen in de rug en tussen de knieën; de voeten achter elkaar)

Als u ligt:

  • Ligt u op uw rug? Leg dan een kussen onder de onderbenen. Zo drukken de hielen niet op de matras.
  • Zorg dat het hoofdeinde van het bed niet meer dan 30 graden omhoog staat (zie afbeelding). Staat het hoofdeinde verder omhoog dan komt u in een halfzittende houding waarbij u onderuit glijdt. De huid raakt dan bekneld.
  • Wilt u het hoofdeinde toch iets verder omhoog (halfzittende houding)? Doe dan eerst het voetenuiteinde en dan pas het hoofdeinde omhoog. Zo voorkomt u dat u onderuit schuift.
  • Ligt u op uw zij? Gebruik dan een kussen om uw rug te steunen. Zo komt er minder druk op uw zij te staan. Leg ook een kussen tussen de knieën en een tussen de enkels. Of leg de voeten achter elkaar. Dan komt de huid niet in de knel.
  • Gebruik bij een doorligplek op de hiel een speciaal kussen met een uitsparing voor de hiel.
  • Gebruik een speciaal matras, kussen en andere hulpmiddelen.
  • Via de thuiszorg kunt u een speciale (anti-decubitus)matras en -kussen lenen. Deze zijn gemaakt om het lichaamsgewicht over een groter oppervlak van de huid te verdelen. Of om de plek waar uw gewicht op drukt af te wisselen.
  • Hoofd- of zitkussens met uitsparingen (u- of ringvormig) worden afgeraden omdat deze op andere plekken van de huid juist extra druk veroorzaken.
  • Een 'dekenboog' voor boven de voeten voorkomt dat de dekens op de voeten drukken. Laat de dekens los afhangen aan het voeteneinde. Zo zorgt u voor minder druk op de huid.
  • Een schoon schapenvacht (met korte en dichte wol) als onderlaag kan helpen de druk op de huid te verdelen en vocht te absorberen.

Verzorg de huid goed

  • Wassen kan met lauwwarm water, zonder zeep (of alleen met een speciale zeep die niet ontvet).
  • Gebruik bij een droge huid een vetcrème of zalf zonder parfum erin (bijvoorbeeld vaselinecetomacrogolcrème, vaselinelanettecrème, koelzalf, cetomacrogol- of lanettezalf). Smeer de huid 1 tot 3 keer per dag voorzichtig in. Parfum kan de huid irriteren.
  • De huid niet wrijven, schuren of masseren. De huid gaat hierdoor snel kapot.
  • Draag schone, gladde en soepele kleding, bij voorkeur van katoen.
  • Zorg voor een schone, gladde, droge, katoenen onderlaag (bed of stoel). Voorkom oneffenheden, dus let op kruimels, kreukels of plooien in lakens of kleding, opgefrommelde onderleggers, infuus- of catheterslangen. Deze drukken op de huid en maken de huid kapot.
  • Houd de huid droog. Voorkom dat de huid vochtig wordt door zweet of urine. Vocht, zweet, urine en ontlasting maken de huid week en kwetsbaar. Zorg dus regelmatig voor schone onderleggers of luiers. En bescherm de huid met een crème zoals zinkolie, een barrierecrème of -spray of siliconencrème. De apotheek verkoopt dit. Een recept is niet nodig.
  • Eet gezond en drink voldoende (ten minste anderhalf liter vocht per dag). Zo voorkomt u dat de huid dun wordt, uitdroogt en kwetsbaar wordt. Lukt het niet om voldoende te eten of te drinken? Dan kan de huisarts een diëtiste vragen om u een persoonlijk advies te geven.
  • Zorg dat u regelmatig wat beweegt, voor zover dat kan. Er zijn ook oefeningen die u op bed of op een stoel kunt doen. Vraag uw huisarts naar geschikte oefeningen. Beweging zorgt voor een betere doorbloeding van de huid.

Controleer de huid elke dag

  • Controleer de huid elke dag. Vooral het stuitje, de heupen, schouderbladen, hielen en enkels. Controleer de huid op de billen (onder de zitbeenderen) als u in een rolstoel zit. Uw partner of verzorger kan dit het beste doen.
  • Let op de eerste tekenen van een doorligplek: een (gevoelige), lichtrode plek waarvan de rode kleur niet weggaat als u erop drukt.
  • Let op: Bij een donkere huid is de rode kleur van een drukplek moeilijker te zien. Let dan op andere tekenen van decubitus. Is een drukplek gevoeliger of warmer dan de huid eromheen? Voelt u een zwelling of verharding onder de huid?
  • Ziet u een drukplek, een blaar of een wondje? Meld dit dan aan uw partner, verzorger of huisarts.

Wanneer contact opnemen met de huisarts?

Neem contact op met de huisarts:

  • als u bedlegerig of rolstoelafhankelijk wordt en moeilijk zelf van houding kunt veranderen
  • als u hulp nodig heeft bij het voorkomen van doorligplekken
  • als het u niet lukt om voldoende te eten of te drinken
  • als u de eerste tekenen van een doorligplek ontdekt: een lichtrode plek waarvan de rode kleur niet weggaat als u erop drukt
  • als u bij een donkere huid een gevoelige of warme drukplek ontdekt of een zwelling of verharding onder de huid

Dan kunt u samen afspraken maken voor de verdere verzorging van uw huid. Dit is belangrijk om te voorkomen dat u op de drukplek ook een blaar, wondje of ontsteking krijgt.

Meer informatie over decubitus

De informatie over decubitus is gebaseerd op de wetenschappelijke richtlijn voor huisartsen, de NHG-Standaard Decubitus.

Meer informatie over zorg en ondersteuning

Een overzicht van hulpmiddelen voor dagelijkse activiteiten, lopen, fietsen of de persoonlijke verzorging vindt u op Hulpmiddelenwijzer.

Regelhulp.nl biedt u informatie over zorg regelen, mantelzorg en hulp in het dagelijks leven. Regelhulp.nl is een digitale wegwijzer van de overheid.

Deze tekst is voor het laatst herzien op 28 apr 2015