Ik heb een psychose (gehad)

In het kort

In het kort

  • Tijdens een psychose ervaart u de wereld anders dan andere mensen:
    • U hoort bijvoorbeeld stemmen of ziet mensen die er niet zijn (hallucinaties).
    • Uw gedachten veranderen. U legt de dingen om u heen op een andere manier uit, en geeft ze een speciale betekenis (wanen).
    • U kunt erg in de war of angstig zijn. 
  • Bij een psychose is het belangrijk dat u zo snel mogelijk behandeling krijgt. Bel uw huisarts als u dit soort klachten heeft.
  • Meestal is er specialistische hulp nodig van een GGz-instelling of ziekenhuis. 
  • Bij een psychose is het belangrijk om tot rust te komen.
  • Een goede dag-structuur helpt: probeer op vaste tijden te eten, te werken, te sporten en te rusten.
Wat is het

Wat is een psychose?

Tijdens een psychose beleeft u de werkelijkheid anders.

Bij een psychose ervaart u de wereld vooral als vreemd en vaak angstaanjagend. U merkt bijzondere dingen die andere mensen niet merken. Het kan lastiger worden om andere mensen te begrijpen of te vertrouwen. Mensen die een psychose gehad hebben omschrijven een psychose vaak als iets droomachtigs of als een nachtmerrie terwijl ze wakker zijn. 

Bij een psychose horen de volgende verschijnselen:

  • hallucinaties (u hoort bijvoorbeeld stemmen in uw hoofd);
  • wanen (u denkt bijvoorbeeld dat u achtervolgd wordt);
  • erg in de war zijn.

U kunt één, twee of alledrie de verschijnselen hebben. 

Een psychose duurt meestal enkele dagen tot enkele maanden.

Ongeveer 2 tot 3 van de 100 mensen heeft ooit in zijn leven een psychose. Een psychose komt vaker op jong-volwassen leeftijd voor.

Sommige mensen krijgen één keer een psychose, anderen vaker.

In de war zijn

Wat zijn de verschijnselen bij een psychose?

Bij een psychose kunt u één of meer van de volgende verschijnselen hebben:

  • U heeft hallucinaties:
    U hoort, ziet, ruikt, proeft of voelt dingen die er niet echt zijn. Deze dingen zijn voor u heel echt. Mensen die niet psychotisch zijn merken deze dingen niet. U hoort bijvoorbeeld stemmen in uw hoofd, of u ziet mensen die er niet zijn. Of u ruikt geuren zoals brand of poep. Andere mensen ruiken deze geuren niet. U proeft vreemde smaken, of voelt aanrakingen terwijl niemand u aanraakt. 
     
  • U heeft wanen:
    Net als iedereen heeft u gedachten over de dingen die om u heen gebeuren. Bij wanen krijgen die gedachten een bijzondere betekenis. Vaak is die betekenis heel spannend of eng. Andere mensen hebben die gedachten niet, ook al zien ze dezelfde mensen en dingen om zich heen als u. U kunt bijvoorbeeld denken dat u achtervolgd wordt, of dat u magische krachten heeft, terwijl dat in het echt niet zo is.
     
  • U bent erg in de war:
    • U kunt niet meer logisch nadenken.
    • U heeft moeite om te zeggen wat u bedoelt, omdat u de juiste woorden niet vindt.
    • Uw gedrag is chaotisch, waardoor normale dagelijkse dingen, zoals aankleden of koken, niet meer lukken.
  • U bent erg achterdochtig of argwanend;
  • U voelt zich niet blij, boos of verdrietig, maar u voelt zich vlak;
  • U heeft nergens zin in;
  • U komt tot weinig. U blijft bijvoorbeeld de hele dag in een stoel zitten;
  • U denkt langzaam, of u denkt juist heel snel en van alles door elkaar;
  • U bent angstig;
  • U bent somber.

Door deze klachten kan het zijn dat u ongezond leeft en niet meer goed eet of slaapt. Misschien gaat u ook niet meer naar school, naar werk, of naar uw vrienden toe.

Oorzaak

Hoe ontstaat een psychose?

Waarom de één wel een psychose krijgt en de ander niet, heeft vooral te maken met erfelijke aanleg. Iedereen heeft wel eens psychotische ervaringen, bijvoorbeeld het idee dat mensen over je praten, terwijl dat niet zo is. Maar sommige mensen hebben een hogere gevoeligheid om een echte psychose te krijgen. Dat komt dan vooral door erfelijke aanleg in combinatie met andere factoren. 

Deze andere factoren kunnen bijvoorbeeld zijn:

  • Het gebruik van sterke wiet;
  • Een moeilijke, vermoeiende periode;
  • Een hele stressvolle gebeurtenis, een traumatische ervaring;
  • Pesten en buitengesloten worden.

Een psychose kan ook horen bij een psychiatrische ziekte, zoals een ernstige depressie, schizofrenie of een bipolaire stoornis. 

Klachten ervoor

Kan ik een psychose voelen aankomen?

Een psychose kan acuut ontstaan bijvoorbeeld na een traumatische ervaring. Maar meestal begint een psychose langzaam.

Voordat de psychose er echt is, kunt u al bepaalde klachten hebben, zoals:

  • niet goed slapen;
  • minder goed kunnen concentreren;
  • moeite met denken;
  • minder contact met anderen;
  • steeds minder gaan doen, futloos;
  • steeds minder gaan praten;
  • tijdens het praten maakt u minder gebaren;
  • anders eten;
  • uw gezichtsuitdrukking wordt vlak.

Deze klachten kunnen ook bij andere psychische ziekten horen.

De klachten kunnen er een aantal weken zijn, maar ook jaren. Vaak gaan de klachten vanzelf over. Maar heeft u deze klachten, en gaat het ook minder goed op school, werk en met vrienden? Misschien heeft u dan een beginnende psychose.

Voordat de psychose echt begint kunt u de volgende ervaringen hebben:

  • u bent een beetje achterdochtig;
  • u gaat voor het eerst af en toe een stem horen;
  • u ziet af en toe iets wat anderen niet zien (een schaduw of lichtflits). 

In deze periode zijn mensen soms bang om gek te worden. Het is belangrijk dat u dan naar uw huisarts gaat. Kortdurende psychische hulp kan vaak een echte psychose nog voorkomen. 

Adviezen

Wat kan ik doen bij voortekenen van een psychose?

Als u de eerste klachten en ervaringen van een psychose krijgt, is het belangrijk om hulp te zoeken. Doordat u bang of verward bent, vindt u dat misschien moeilijk, maar probeer het toch te doen.

  • Bel uw huisarts. Probeer uit te leggen hoe u zich voelt. Bijvoorbeeld dat u zich raar voelt of bang bent. Uw huisarts wil u graag helpen. Hij/zij kijkt wat er nodig is om u te beschermen of om u weer wat beter te voelen.
  • Vindt u het moeilijk om de huisarts te bellen, bel dan een vriend of familielid en leg uit hoe u zich voelt. Zij kunnen ook contact opnemen met de huisarts. 

Kortdurende psychische hulp kan in veel gevallen helpen om een echte psychose te voorkomen.

Heeft u al een psychose? Dan heeft u de hulp nodig van specialisten. Uw huisarts verwijst u dan door naar een GGz-instelling of ziekenhuis.

Behandeling

Behandeling van een psychose

Bij een psychose is het belangrijk dat u snel behandeling krijgt. U herstelt dan makkelijker. Meestal verwijst de huisarts u naar een psychiater van een GGz-instelling of ziekenhuis. Uw huisarts kan u ook doorverwijzen naar een VIP-team of een FACT-team. Dat zijn teams met verschillende hulpverleners op allerlei gebieden: ze behandelen uw psychische klachten, zoals de wanen en hallucinaties, en ze helpen u ook om uw leven weer op te pakken.

Bij een psychose zijn verschillende behandelingen mogelijk. Samen met uw behandelaar beslist u welke behandeling voor u het beste is. U legt dit samen vast in een behandelplan.

Mogelijke behandelingen zijn onder andere:

  • Een behandeling met een medicijn tegen psychose, een antipsychoticum. Door het antipsychoticum heeft u minder last van wanen en hallucinaties en slaapt u weer beter.
  • Voorlichting over psychose. Dit heet psycho-educatie. Hierdoor begrijpt u beter wat er met u aan de hand is. Voorlichting is ook belangrijk om zelf de voortekenen van een nieuwe psychose te kunnen herkennen. Uw (huis)arts kan u voorlichting geven, maar ook bijvoorbeeld de patiëntenvereniging Anoiksis.
  • Psychotherapie, bijvoorbeeld cognitieve gedragstherapie. Deze therapie helpt om uw gedachten te veranderen, zodat de psychose minder wordt of zodat een nieuwe psychose uitblijft. Houdt u na de psychose last van wanen of stemmen? Cognitieve gedragstherapie helpt ook om daar beter mee om te gaan.
  • Begeleiding bij het oppakken van uw leven. Het is belangrijk dat u weer zoveel mogelijk naar school of werk toe kunt. School en werk geven dag-structuur en sociale contacten. Dat helpt bij uw herstel.
  • Gezinsgesprekken. Gezinsgesprekken helpen u en uw gezin met de problemen die ontstaan door de psychose.
    Acute hulp

    Directe hulp bij een psychose

    Door een psychose ontstaat soms een gevaarlijke situatie voor uzelf of voor anderen. Dat komt bijvoorbeeld doordat u in de war bent, bedreigende dingen ziet, of stemmen hoort. Of misschien wordt u door de psychose zo bang dat u plannen maakt om een einde aan uw leven te maken.  

    In zo'n acute situatie belt de huisarts de crisisdienst van een GGZ-instelling. De crisisdienst komt dan bij u, en kijkt samen met u en uw naasten welke hulp u nodig heeft. Meestal krijgt u een behandeling thuis. Soms is een opname in een ziekenhuis of GGz-instelling nodig.

    Na deze eerste acute hulp krijgt u binnen een week een vervolgbehandeling.

    Meer informatie vindt u bij Ik heb een ernstige psychische crisis.

    Medicijnen

    Medicijnen bij een psychose

    Medicijnen zijn meestal een belangrijk onderdeel van de behandeling van een psychose. Deze medicijnen heten ‘antipsychotica’. Ze beïnvloeden de werking van zenuwcellen in de hersenen. 

    Antipsychotica verminderen hallucinaties, wanen en angst. Ook helpen ze om helderder te denken. Verder werken de medicijnen kalmerend. Het kalmerende effect merkt u al na enkele uren. 

    Samen met uw behandelaar beslist u welk antipsychoticum voor u het beste is. De keus hangt ook af van de bijwerkingen en hoe lastig u bepaalde bijwerkingen vindt.

    Antipsychotica werken na enkele dagen tot weken. Na ongeveer zes weken hebben de meeste medicijnen hun maximale effect. De bijwerkingen merk je wel direct nadat je begint met de medicijnen.

    Voor een goed effect moet u het antipsychoticum elke dag en voor lange tijd innemen. Het is het beste om dat iedere dag op een vast tijdstip te doen. Is het innemen van tabletten lastig voor u? Dan kunt u ook één keer in de 2 à 3 weken een prik krijgen met een antipsychoticum.

    Naast een antipsychoticum kan uw behandelaar ook een rustgevend middel voorschrijven. Dit helpt vooral als u erg angstig, druk en gespannen bent.

    Zijn de verschijnselen van de psychose verdwenen? Dan is het heel belangrijk om de medicijnen nog een tijd te blijven slikken. De medicijnen helpen namelijk ook om een volgende psychose te voorkomen. 

    Heeft u minstens een half jaar geen verschijnselen meer van een psychose? Dan kunt u samen met uw behandelaar kijken of u geleidelijk minder antipsychoticum kunt gaan gebruiken. 

    Bij het afbouwen is het belangrijk om:

    • de medicijnen langzaam af te bouwen;
    • regelmatig contact te houden met uw behandelaar;
    • samen met uw behandelaar een signaleringsplan op te stellen. Hierin staan de voortekenen van een terugval, en wat u en uw naasten dan moeten doen.
    • de hulp van uw naasten te vragen, zodat zij samen met u opletten dat u niet terugvalt in een psychose.

    ORS

    ORS is een oplossing van zouten en glucose (druivensuiker) in water.

    Het wordt gebruikt bij waterdunne diarree en braken (overgeven).

    Bron: Apotheek.nl
    Bijwerkingen

    Bijwerkingen van medicijnen tegen psychose

    Antipsychotica hebben ook bijwerkingen. De bijwerkingen verschillen per persoon en per medicijn. Niet iedereen heeft er last van. 

    Medicijnen tegen psychoses kunnen de volgende bijwerkingen hebben:

    • het denken en bewegen gaat langzamer;
    • stijve spieren, stijve bewegingen;
    • trillen;
    • droge mond;
    • verstopping;
    • wazig zien;
    • zweten;
    • misselijkheid;
    • minder goed kunnen onthouden;
    • duizeligheid;
    • onregelmatige menstruatie;
    • minder zin in seks, erectieproblemen, het klaarkomen voelt anders;
    • zwaarder worden;
    • een grotere kans op het krijgen van suikerziekte.

    Antipsychotica kunnen uw bloedsuiker en uw cholesterol verhogen. Daarom controleert de arts uw bloed af en toe.

    Heeft u veel last van bepaalde bijwerkingen? Overleg dan direct met uw behandelaar. Uw behandelaar zoekt dan samen met u naar een oplossing. U krijgt een andere dosis van het antipsychoticum, of u vindt samen een antipsychoticum dat beter bij u past.

      Wat kan ik zelf doen?

      Wat kan ik zelf doen bij een psychose?

      • Bij een psychose is het belangrijk om tot rust te komen. Probeer genoeg te slapen en vermijd stress. Probeer te kijken wat u stress geeft en wat u daaraan kunt doen. Een goede dag-structuur helpt: probeer op vaste tijdstippen te eten, te werken, te sporten en te rusten.
         
      • Kunt u niet werken of naar school? Probeer toch in contact te blijven met school of werk. Overleg met uw behandelaar wat u wel en wat u niet vertelt over uw psychose op uw werk of opleiding.

        Probeer zo snel mogelijk weer te beginnen met uw werk of studie. Dat helpt bij uw herstel. Werk en opleiding geven structuur en sociaal contact. 
         
      • Gebruik geen alcohol of cannabis om rustig te worden of energie te krijgen. Alcohol of cannabis kunnen een psychose veroorzaken of verergeren.
         
      • Probeer om uw familie en vrienden te blijven zien. Sociaal contact helpt om sneller te herstellen van een psychose, of een nieuwe psychose te voorkomen.
         
      • Richt u ook vooral op de leuke dingen die u wilt doen, en die u nog kunt. Probeer het te accepteren wanneer u misschien iets niet meer kan.
         
      • Een psychose is ook een ingrijpende gebeurtenis voor uw naasten. Betrek hen zoveel mogelijk bij uw behandeling. Probeer samen oplossingen te vinden voor de problemen die de psychose geeft. U kunt ook vragen of een hulpverlener jullie daarbij helpt. U krijgt dan samen gesprekken. 

        Er zijn ook trainingen voor naasten, waarin ze leren hoe ze u kunnen ondersteunen.
         
      • Contact met lotgenoten helpt. Hiervoor kunt u terecht bij Anoiksis, de vereniging voor en door psychosegevoelige mensen. 

      cannabis

      Cannabis is een kruidenmiddel, het bevat de toppen van de plant Cannabis sativa. Andere namen zijn marihuana of wiet. De apotheek levert speciale producten met een vaste samenstelling aan werkzame stoffen: de medicinale cannabis.

      Artsen schrijven medicinale cannabis voor bij MS (multipele sclerose). Ze schrijven het soms voor bij ernstige spierkrampen door ruggenmergschade, misselijkheid en braken door behandeling van kanker, hiv, aids of hepatitis C, chronische pijn, vooral zenuwpijn, tics (syndroom van Gilles de la Tourette) en glaucoom (verhoogde oogboldruk).

      Ze schrijven het ook voor in de palliatieve zorg (zorg in de laatste levensfase) om misselijkheid en pijn te bestrijden en de eetlust op te wekken. En bij epilepsie, maar de werking is daarbij niet aangetoond.

      Uw arts zal cannabis pas voorschrijven als de gebruikelijke behandelingsmethoden onvoldoende werken of wanneer er te veel bijwerkingen optreden.

      Bron: Apotheek.nl
      Signaleringsplan en crisisplan

      Hoe gaat het verder na een psychose? Signaleringsplan en en crisiskaart

      Het doormaken van een psychose is een zeer ingrijpende gebeurtenis. Het kan tijdelijk uw leven heel erg veranderen. Het lukt veel mensen toch om goed om te gaan met de psychose, en om bijvoorbeeld werk en studie weer op te pakken. 

      Sommige mensen krijgen één keer een psychose, en daarna nooit meer. Andere mensen krijgen vaker psychoses. Het kost tijd en aanpassing om te leren leven met een gevoeligheid voor nieuwe psychoses.

      Het is belangrijk om met uw behandelaar een plan te maken om een nieuwe psychose te voorkomen: een persoonlijk signaleringsplan. In het signaleringsplan komt te staan:

      • Wat bij u de voortekenen zijn van een psychose;
      • Wat u en uw naasten het beste kunnen doen als jullie denken dat er een psychose aankomt.

      Ook kunt u een crisiskaart maken met uw behandelaar of een ervaringsdeskundige. U kunt deze altijd bij u dragen. Dit is voor als het plotseling niet goed met u gaat. U kunt de kaart dan laten zien aan iemand die op dat moment bij u in de buurt is of aan een hulpverlener. Op een crisiskaart staan:

      • de gegevens van uw behandelaar;
      • welke medicijnen u slikt;
      • hoe anderen u kunnen helpen bij een crisis;
      • wie de hulpverleners voor u moeten bellen.

      Bent u al lange tijd in behandeling? Uw situatie en uw wensen kunnen veranderen. Blijf daarover praten met uw behandelaar. U kunt samen kijken wat u zelf anders kunt doen, of welke andere zorg geschikt voor u is.

        Meer informatie

        Meer informatie over psychose

        Meer informatie over een psychose en antipsychotica vindt u:

        Meer informatie over de crisiskaart is te vinden op mindplatform.nl.

        Meer informatie voor naasten vindt u bij:

        • de ‘Vereniging van familieleden en naasten van mensen met een verhoogde kwetsbaarheid voor psychoses’: Ypsilon;
        • stichting voor familie en andere betrokkenen bij mensen met een psychiatrische of psychische problematiek: Labyrinth-In-Perspectief;
        • op PsychoseNet

        De informatie over psychose is gebaseerd op de Zorgstandaard Psychose.

        Laatst herzien op

        Vond u deze informatie nuttig?

        Vond u deze informatie nuttig?
        Heeft u nog een suggestie of opmerking? Dit is niet verplicht.
        Kunt u toelichten waarom niet? Dit is niet verplicht.